Kolonlar ve kirişler, binanın yüklerini taşıyan bölümler arasındadır. Üzerlerinde görülen bir çizgi yalnızca boya veya sıvada olabilir; betonun içine de ilerleyebilir.
Hangi belirtiler gecikmeden inceleme gerektirir?
Özellikle depremden sonra ortaya çıkan veya kısa sürede büyüyen çatlaklar gecikmeden bir inşaat mühendisi tarafından değerlendirilmelidir.
Şu durumlar da dikkat gerektirir:
Kolon veya kirişte yeni bir çatlak oluşması.
Çatlağın kısa sürede uzaması ya da gözle görülür biçimde açılması.
Kolonla kirişin birleştiği yerde betonun ezilmesi veya dökülmesi.
Betonun içindeki demirlerin açığa çıkması, paslanması ya da çevresindeki betonun kabarması.
Kirişte belirgin sarkma, zemini veya tavanı oluşturan döşemede olağan dışı eğilme.
Binada veya taşıyıcı bölümlerde kalıcı eğilme ya da yatıklık.
Kolon veya kirişte daha önce kesme, delme ya da kırma işlemi yapılmış olması.
Bu belirtiler, tek başına hasarın derecesini belirlemez. Ancak incelemenin ertelenmemesi gerektiğini gösterir.
Beton parçaları düşüyorsa, yapıda belirgin eğilme varsa veya çökme tehlikesinden şüpheleniyorsanız fotoğraf çekmek ya da çatlağı ölçmek için beklemeyin. Güvenli biçimde tehlikeli alandan uzaklaşın ve acil durumda 112’yi arayın.
Deprem sonrasında hasarlı binalara kontrol amacıyla yeniden girmeyin. AFAD da hasarlı yapılardan uzak durulması gerektiğini belirtir. AFAD — Deprem öncesi, anı ve sonrasında alınabilecek önlemler
Çatlağın ince veya dikey olması güvenli olduğu anlamına gelir mi?
Hayır. Çatlağın genişliği ve yönü incelemede kullanılan bilgilerden yalnızca ikisidir.
Aynı genişlikteki iki çatlağın nedeni farklı olabilir. Sıvada kalan bir çizgiyle kolonun betonunda devam eden çatlak aynı şekilde değerlendirilmez. Benzer biçimde, dikey görünen her çatlak için tek bir neden veya tehlike düzeyi söylenemez.
Doğru değerlendirmede şu sorulara cevap aranır:
Çatlak yalnızca kaplamada mı, betonun içinde de var mı?
Binanın hangi bölümünde bulunuyor?
Ne zaman fark edildi?
Deprem, tadilat, yakındaki kazı veya su sızıntısından sonra mı ortaya çıktı?
Zaman içinde büyüyor mu?
Yakındaki başka kolon, kiriş veya duvarlarda da benzer izler var mı?
Cetvelle yapılan tek bir ölçüm, telefon uygulaması veya fotoğraf yorumu binanın güvenli olduğunu kanıtlamaz.
Yerinde incelemede neler yapılır?
İnşaat mühendisi önce çatlağın bulunduğu bölümü ve çevresini inceler. Varsa binanın projesi, önceki onarımlar ve tadilat bilgileri değerlendirilir. Amaç, çatlağın yalnızca yüzeyde mi kaldığını, yoksa binanın yük taşıyan bölümleriyle mi ilişkili olduğunu anlamaktır.
İnceleme sırasında genel olarak şu adımlar izlenir:
Geçmiş bilgiler toplanır. Çatlağın ilk fark edildiği tarih, deprem ve tadilat geçmişi, varsa eski fotoğraflar incelenir.
Çatlağın yeri ve özellikleri belirlenir. Hangi katta ve hangi bölümde olduğu, yönü ve görünür durumu kaydedilir.
Çevredeki bölümler kontrol edilir. Yakındaki kolonlar, kirişler, taşıyıcı duvarlar ve döşemeler değerlendirilir.
Gerekli ölçüm ve testler planlanır. Bulgulara göre çatlak takibi, malzeme incelemesi veya uzman gözetiminde sınırlı yüzey açılması gerekebilir.
Sonraki adımlar açıklanır. Elde edilen bilgiler, incelemenin sınırları ve yapılması gerekenler raporlanır.
Mevcut binaların değerlendirilmesinde proje bilgileri, yerinde gözlem, ölçüm ve gerekli malzeme deneyleri birlikte kullanılır. Türkiye Bina Deprem Yönetmeliği bu bilgilerin toplanmasını inşaat mühendislerinin sorumluluğunda ele alır. AFAD — Türkiye Bina Deprem Yönetmeliği
Her çatlak aynı kapsamda inceleme gerektirmez. Daha ayrıntılı hesap veya test gerekip gerekmediğini mühendis belirler. Deprem sonrası resmî hasar tespiti ile binanın deprem performansının değerlendirilmesi de aynı işlem değildir.
Çatlağın üzerini kapatmak neden doğru bir ilk adım değildir?
Çatlağı sıva, alçı, silikon veya tamir harcıyla kapatmak görünümü düzeltebilir. Ancak çatlağın nedenini ortadan kaldırmayabilir. Ayrıca inceleme sırasında görülmesi gereken izleri gizleyebilir.
Çatlağın içine epoksi gibi özel malzemelerin uygulanması da her durumda yeterli çözüm değildir. Böyle bir onarımın uygun olup olmadığı, çatlağın nedeni ve taşıyıcı bölümün durumu belirlendikten sonra değerlendirilmelidir.
İnceleme öncesinde şunlardan kaçının:
Çatlağı boya, sıva veya dekoratif kaplamayla gizlemek.
Kolon veya kirişin betonunu kendi başınıza kırarak kontrol etmek.
Tesisat geçirmek için taşıyıcı bölümde kanal, delik veya kesim açmak.
Açığa çıkan demirleri kesmek, bükmek veya kaynakla değiştirmek.
Nedeni belirlenmeden çatlak doldurma işlemi yaptırmak.
Onarım yöntemi, çatlağın üzerini nasıl kapatacağımıza göre değil, neden oluştuğuna göre seçilmelidir.
Fotoğraf ve bilgi kaydı nasıl hazırlanmalı?
Fotoğraflar incelemeye yardımcı olur; ancak çekim yapmak için tehlikeli bir alana girilmemelidir. Güvenli koşullarda kayıt alınabiliyorsa yalnızca çatlağın yakın görüntüsünü değil, bulunduğu bölümü gösteren genel bir fotoğrafı da çekmek yararlıdır.
Şu bilgileri birlikte kaydedin:
Çatlağın bulunduğu kat ve oda.
Kolon, kiriş, duvar veya tavanın hangi bölümünde olduğu.
İlk fark edildiği tarih.
Zaman içinde değişiklik görülüp görülmediği.
Yakın zamanda deprem, tadilat, kazı veya su kaçağı yaşanıp yaşanmadığı.
Varsa aynı bölgenin önceki fotoğrafları.
Güvenli biçimde çekilebiliyorsa, fotoğrafta bir cetvel bulunması sonraki karşılaştırmaları kolaylaştırabilir.
Çatlağı takip etmek incelemenin yerine geçer mi?
Hayır. Çatlağın büyüyüp büyümediğini izlemek bazı durumlarda yararlı olabilir. Ancak nereden ölçüm yapılacağına, hangi yöntemle ve ne kadar süre takip edileceğine mühendis karar vermelidir.
Çatlağın üzerine evde bant veya alçı koyup kırılıp kırılmadığını beklemek, binanın güvenli olduğunu göstermez. İşaretin kırılması da sorunun nedenini tek başına açıklamaz.
Takip sırasında değişiklik görülmemesi, taşıyıcı sistemin yeterli olduğu anlamına gelmez. İzleme, mühendislik incelemesini destekleyen bir bilgi toplama yöntemidir.
Bu yazı genel bilgilendirme içindir. Çatlağın nedeni, önemi ve uygun müdahale yöntemi yerinde mühendislik incelemesiyle belirlenmelidir. Acil tehlike belirtileri varsa inceleme randevusunu beklemeden güvenli alana geçin ve 112’den yardım isteyin.